آذربایجان غربی؛ وقتی سیاست، تفاوتها را به شکاف تبدیل میکند
مسئولیت حاکمیت در قبال تبعیض، محدودیت حقوق فرهنگی و تنشهای اجتماعی
آذربایجان غربی خانه مشترک مردمی با زبانها، فرهنگها و پیشینههای گوناگون است؛ ترکها، کردها، ارمنیها، آشوریها و دیگر ساکنانی که نسلهای متمادی در این منطقه زندگی کردهاند. این تنوع، بخشی از واقعیت تاریخی و اجتماعی آذربایجان غربی است؛ واقعیتی که میتواند زمینه همزیستی و غنای فرهنگی باشد، نه دلیلی برای تقابل و دشمنی.
اما وقتی از تنشهای اجتماعی در این منطقه سخن میگوییم، نباید مسئله را صرفاً به اختلاف میان مردم یا تفاوتهای قومی تقلیل دهیم. پرسش اساسی این است: چه عواملی بیاعتمادی را گسترش داده و تفاوتهای فرهنگی و زبانی را به شکاف اجتماعی تبدیل کردهاند؟ نقش سیاستهای حکومت در این میان چیست؟
مسئله، ترک یا کرد بودن مردم نیست؛ مسئله، شیوه برخورد حاکمیت با تفاوتها و میزان پایبندی آن به حقوق برابر شهروندان است. جمهوری اسلامی سالهاست از وحدت ملی سخن میگوید، اما وحدت با دستور و شعار به وجود نمیآید. نمیتوان از مردم انتظار همبستگی داشت، اما حقوق زبانی و فرهنگی آنان را نادیده گرفت. نمیتوان از یکپارچگی کشور دفاع کرد، اما به مطالبات قانونی شهروندان پاسخ نداد.
مسئولیت اداره کشور، اجرای قانون و تأمین حقوق شهروندان بر عهده حاکمیت است. بنابراین، جمهوری اسلامی نمیتواند از مسئولیت پیامدهای سیاستهای خود در مناطق مختلف ایران شانه خالی کند. هرگاه حقوق برابر به رسمیت شناخته نشود و مطالبات مدنی و فرهنگی با محدودیت یا برخورد امنیتی روبهرو شود، بیاعتمادی و نارضایتی گسترش مییابد.
حقوق فرهنگی و زبانی؛ حقی برای همه
گزارشهای نهادهای معتبر حقوق بشری نشان میدهد که تبعیض علیه گروههای قومی در ایران، از جمله ترکها و کردها، موضوعی مستند و قابل بررسی است.
عفو بینالملل در گزارش خود درباره وضعیت حقوق بشر در ایران در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، به تبعیض علیه اقلیتهای قومی و محرومیت آنان از برخی حقوق اساسی پرداخته است. بر اساس این گزارش، کودکان متعلق به اقلیتهای قومی از آموزش به زبان مادری محروماند و فارسی همچنان تنها زبان آموزش در مدارس ایران است. گزارش همچنین از تبعیض در دسترسی به آموزش و اشتغال و رد طرحی در مجلس در فوریه ۲۰۲۵ برای تدریس ادبیات زبانهای اقلیتهای قومی خبر میدهد. این گزارش به محدودیت و برخورد با فعالانی نیز اشاره میکند که بهصورت مسالمتآمیز از حقوق اقلیتها دفاع میکنند. Amnesty International +1
این وضعیت در حالی است که اصل پانزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی، ضمن تعیین زبان و خط فارسی بهعنوان زبان رسمی و مشترک، استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانههای گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس را در کنار زبان فارسی مجاز دانسته است.
اگر قانون چنین حقی را به رسمیت شناخته، چرا اجرای آن همچنان با محدودیت روبهروست؟ فارسی میتواند زبان مشترک ارتباط میان مردم ایران باشد، اما زبان مشترک نباید به معنای کنار گذاشتن زبانهای دیگر باشد. احترام به زبان ترکی نباید به زیان زبان کردی تمام شود و به رسمیت شناختن حقوق زبان کردی نیز نباید تهدیدی برای حقوق فرهنگی ترکها تلقی شود. همین حق درباره ارمنیها، آشوریها و دیگر جوامع ایران نیز وجود دارد.
زبان و فرهنگ مادری امتیاز ویژه یک گروه نیست؛ حقی است که باید برای همه شهروندان، بدون تبعیض، به رسمیت شناخته شود.
ترک و کرد؛ دو همسایه، نه دو دشمن
یکی از خطرهایی که جامعه آذربایجان غربی را تهدید میکند، تبدیل اختلافهای سیاسی و فرهنگی به دشمنی میان مردم است. گاهی چنین وانمود میشود که دفاع یک گروه از حقوق زبانی و فرهنگی خود، به معنای تهدید حقوق گروه دیگر است. این برداشت نادرست، نه با واقعیت زندگی مشترک مردم منطقه سازگار است و نه راهی برای حل اختلافها فراهم میکند.
حق آموزش به زبان کردی، حقوق فرهنگی ترکها را از بین نمیبرد. مطالبه آموزش به زبان ترکی نیز تهدیدی برای کردها نیست. هیچیک از این دو جامعه برای حفظ هویت خود نیازی به انکار هویت دیگری ندارند.
مردم این منطقه باید بتوانند بدون ترس از تحقیر، تهدید یا اتهام، درباره زبان، فرهنگ و حقوق خود سخن بگویند. هیچ شهروندی نباید برای دفاع از زبان مادریاش مجبور شود وفاداری خود به ایران را ثابت کند. در مقابل، هیچ فرد یا جریانی نیز حق ندارد به نام دفاع از یک هویت قومی، حقوق و حضور دیگران را انکار کند.
مردم ترک و کرد، ارمنی و آشوری، نه مالک انحصاری این سرزمیناند و نه مهمان یکدیگر. هیچیک برای زندگی در شهرها و روستاهای آذربایجان غربی به اجازه یا تأیید گروه دیگری نیاز ندارند. همه حق دارند در امنیت زندگی کنند، زبان و فرهنگ خود را حفظ کنند، در اداره امور منطقه مشارکت داشته باشند و از فرصتها و امکانات برابر برخوردار شوند.
دفاع از حقوق یک جامعه زمانی معنا دارد که حقوق جامعه دیگر نیز به رسمیت شناخته شود. نمیتوان از آزادی سخن گفت، اما آزادی همسایه را نادیده گرفت.
مسئولیت حکومت در برابر تبعیض و نقض حقوق شهروندان
گزارش جهانی ۲۰۲۵ دیدهبان حقوق بشر، موارد تجاوز، شکنجه و آزار جنسی ده بازداشتی، زن و مرد، از مناطق کردنشین، بلوچنشین و ترکنشین ایران را در جریان اعتراضات سراسری سال ۲۰۲۲ مستند کرده است. بر اساس این گزارش، این موارد در فاصله سپتامبر تا نوامبر ۲۰۲۲ رخ داده و در هفت مورد، بازداشتشدگان گفتهاند که نیروهای امنیتی برای گرفتن اعتراف اجباری آنان را شکنجه کردهاند. Human Rights Watch +1
این موارد را نمیتوان صرفاً بهعنوان اختلاف یا تنش میان گروههای اجتماعی توضیح داد. هنگامی که شهروندان در بازداشتگاهها با شکنجه، خشونت جنسی یا نقض حقوق اولیه خود روبهرو میشوند، مسئولیت مستقیم بررسی، تحقیق مستقل و پاسخگویی بر عهده نهادهای حکومتی است.
حکومت باید از حقوق همه شهروندان، فارغ از قومیت، زبان، مذهب و گرایش سیاسی، حفاظت کند. اجرای بیطرفانه قانون، رسیدگی به شکایتها، پاسخگویی مأموران و تضمین آزادی فعالیتهای مدنی و فرهنگی، از وظایف اصلی حاکمیت است. نمیتوان از مردم خواست هزینه ناکارآمدی سیاستها و نقض حقوق شهروندی را با اختلاف و بیاعتمادی میان خود بپردازند.
هیچکس مالک انحصاری این سرزمین نیست
آذربایجان غربی متعلق به همه مردمی است که در آن زندگی میکنند؛ ترک، کرد، ارمنی، آشوری و دیگر ساکنان آن. این منطقه در عین حال بخشی از ایران و متعلق به همه مردم ایران است.
هیچ فرد، گروه یا جریان سیاسی حق ندارد خود را مالک انحصاری این جغرافیا بداند یا به نام دفاع از یک هویت، حقوق دیگران را محدود کند. تعلق به یک سرزمین با حذف دیگری معنا پیدا نمیکند؛ با پذیرش حقوق برابر و احترام متقابل شکل میگیرد.
نیروهای سیاسی و فعالان مدنی نیز باید به این اصل پایبند باشند. نمیتوان از حقوق یک گروه دفاع کرد و حقوق گروه دیگر را نادیده گرفت. اگر قرار است آینده ایران بر پایه دموکراسی و حقوق شهروندی ساخته شود، این اصول باید از همین امروز در رفتار سیاسی و اجتماعی ما رعایت شوند.
هدف نباید جابهجایی یک گروه با گروه دیگر یا جایگزین کردن یک انحصار با انحصاری تازه باشد. هدف باید پایان دادن به تبعیض و ساختن نظمی باشد که در آن هیچ شهروندی به دلیل زبان، قومیت، مذهب یا عقیده سیاسی از حقوق برابر محروم نشود.
ما به جابهجایی یک استبداد با استبدادی دیگر نیاز نداریم. به جامعهای نیاز داریم که در آن هیچ فرد و هیچ گروهی خود را صاحب ایران نداند و حقوق هیچ شهروندی قربانی قدرت سیاسی نشود.
آینده آذربایجان غربی و آینده ایران، در آزادی، عدالت، برابری و احترام متقابل ساخته میشود.
منابع
1. عفو بینالملل، «وضعیت حقوق بشر در ایران؛ مرور سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶»، ۲۱ آوریل ۲۰۲۶: https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/0658/2026/en/
2. دیدهبان حقوق بشر، «گزارش جهانی ۲۰۲۵؛ ایران»: https://www.hrw.org/world-report/2025/country-chapters/iran
3. دیدهبان حقوق بشر، «ایران: نیروهای امنیتی بازداشتشدگان را مورد تجاوز و شکنجه قرار دادهاند»، ۲۲ آوریل ۲۰۲۴: https://www.hrw.org/news/2024/04/22/iran-security-forces-rape-torture-detainees
4. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل پانزدهم.
