در رسانه‌ها

توقف پروازها در آمریکا؛ فرسودگی زیرساخت‌ها یا شکست مدیریت دولت ترامپ؟

توقف پروازها در آمریکا؛ فرسودگی زیرساخت‌ها یا شکست مدیریت دولت ترامپ؟

اختلال سراسری در شبکه کنترل پرواز، هشدارهای پیشین نهادهای نظارتی و میلیاردها دلار بودجه نوسازی؛ آیا دولت ترامپ توانسته است امنیت آسمان آمریکا را با مدیریت و نظارت مؤثر تضمین کند؟

اکبر لکستانی
روزنامه‌نگار مستقل ایرانی‌ـ‌آمریکایی

زمان مطالعه: ۹ دقیقه

جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، اداره هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) در پی اختلال گسترده در شبکه ارتباطی مراکز کنترل ترافیک هوایی، دستور توقف سراسری پروازهای خروجی را صادر کرد. این توقف حدود چهار ساعت ادامه یافت و به طولانی‌ترین توقف سراسری پروازهای آمریکا از زمان حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ تبدیل شد. اختلال از ساعت ۳:۳۶ بعدازظهر آغاز شده بود و آسمان آمریکا ساعت ۸:۱۵ شب به وقت شرق این کشور دوباره بازگشایی شد.

بر اساس داده‌های شرکت تحلیل هوانوردی سیریوم که رویترز گزارش کرده است، پس از ساعت چهار بعدازظهر آن روز، حدود ۱۱ هزار پرواز با بیش از ۱٫۵ میلیون مسافر برای خروج از فرودگاه‌های آمریکا برنامه‌ریزی شده بود. این آمار تعداد پروازهای برنامه‌ریزی‌شده است، نه شمار پروازهای لغوشده. بااین‌حال، توقف پروازها، تغییر مسیر هواپیماها و اختلال در برنامه شرکت‌های هواپیمایی، هزاران مسافر را سرگردان کرد و آثار حادثه تا روزهای بعد ادامه یافت.

هنگام صدور دستور توقف، حدود ۳۵۰۰ هواپیما در آسمان بودند. به گفته شان دافی، وزیر حمل‌ونقل آمریکا، این هواپیماها با همکاری کنترل‌کنندگان ترافیک هوایی و خلبانان به‌سلامت فرود آمدند. عملکرد آنان در مدیریت شرایط اضطراری قابل توجه بود؛ اما پرسش اساسی همچنان باقی است: چرا شبکه‌ای که امنیت روزانه هزاران پرواز به آن وابسته است، تا این اندازه در برابر یک اختلال ارتباطی آسیب‌پذیر شده است؟

آنچه درباره علت حادثه می‌دانیم

شان دافی، وزیر حمل‌ونقل آمریکا، روز شنبه ۱۴ نوامبر در توضیح اولیه حادثه گفت اختلال هنگام تعویض خطوط ارتباطی قدیمی مسی با فیبر نوری در یکی از مراکز دورافتاده FAA آغاز شده است. این عملیات نگهداری و جایگزینی تجهیزات را شرکت L3Harris، پیمانکار قدیمی شبکه ارتباطی مورد استفاده FAA، انجام می‌داد.

به گفته دافی، در جریان این عملیات، یک روتر دچار مشکل شد و بیش از هزار تلاش برای اتصال در هر چهار تا پنج ثانیه به دیگر روترهای شبکه فرستاد. این وضعیت ارتباط مراکز کنترل با هواپیماها و بخشی از داده‌های راداری را مختل کرد. در نتیجه، مقام‌های مسئول برای حفظ ایمنی، توقف سراسری پروازهای خروجی را ضروری دانستند.

دافی احتمال خطای انسانی یا اجرایی پیمانکار و نیز نقص تجهیزات را مطرح کرد، اما تأکید داشت که علت دقیق هنوز مشخص نشده است. بنابراین، در این مرحله نمی‌توان مسئولیت فنی حادثه را به‌طور قطعی متوجه شرکت یا یک قطعه مشخص دانست.

نکته مهمی که باید در تحلیل این حادثه از آن غافل نشد، تفاوت میان عملیات نگهداری شبکه ارتباطی و برنامه گسترده نوسازی سامانه‌های کنترل ترافیک هوایی است. برایان بدفورد، مدیر FAA، در توضیحات ۱۴ نوامبر تصریح کرد که عملیات محل حادثه بخشی از برنامه ۱۲٫۵ میلیارد دلاری نوسازی نبود و در چارچوب فعالیت‌های معمول نگهداری و جایگزینی تجهیزات شبکه موجود انجام می‌شد.

شرکت L3Harris نیز در بیانیه‌ای در ۱۴ نوامبر اعلام کرد که در هماهنگی با FAA و شرکای مخابراتی، بیش از ۷۰ درصد از تبدیل برنامه‌ریزی‌شده خطوط مسی به فیبر نوری را تکمیل کرده است. این شرکت گفت با تحقیقات FAA درباره شرایط منتهی به توقف پروازها همکاری می‌کند.

این توضیح شرکت، به‌تنهایی نه مسئولیت آن را اثبات می‌کند و نه منتفی می‌سازد. علت فنی حادثه و سهم احتمالی پیمانکار، تجهیزات و نظارت FAA باید بر اساس نتایج تحقیقات مشخص شود.

هشدارهایی که پیش از حادثه وجود داشت

فرسودگی زیرساخت‌های هوانوردی آمریکا مسئله‌ای تازه نیست و نمی‌توان آن را به یک دولت نسبت داد. دفتر پاسخ‌گویی دولت آمریکا (GAO) در گزارش سپتامبر ۲۰۲۴ خود اعلام کرد که از مجموع ۱۳۸ سامانه کنترل ترافیک هوایی بررسی‌شده، ۵۱ سامانه ناپایدار و ۵۴ سامانه دیگر بالقوه ناپایدار ارزیابی شده بودند. به بیان دیگر، ۱۰۵ سامانه، یعنی حدود ۷۶ درصد مجموعه بررسی‌شده، با درجاتی از مشکل در پایداری و تأمین نیازهای نگهداری روبه‌رو بودند.

اما قدمت تجهیزات، همه ماجرا نیست. آنچه مسئولیت دولت کنونی را برجسته می‌کند، نحوه مدیریت برنامه‌ای است که برای نوسازی همین زیرساخت‌ها به اجرا گذاشته است.

گزارش GAO در ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶، حدود دو ماه پیش از حادثه، از کاستی‌های مهم در مدیریت برنامه نوسازی FAA پرده برداشت. بر اساس این گزارش، تا مه ۲۰۲۶، تعداد ۱۱ هزار و ۳۸۹ برنامه زمان‌بندی جداگانه برای پروژه‌های این طرح وجود داشت که هنوز به شکل مؤثر در یک برنامه جامع و هماهنگ ادغام نشده بودند.

به گفته GAO، این وضعیت می‌تواند به تداخل فعالیت پیمانکاران در یک محل، تکرار عملیات، اختلال در فعالیت مراکز کنترل، تأخیر و افزایش هزینه‌ها منجر شود. حتی ابزار نرم‌افزاری مبتنی بر هوش مصنوعی که برای هماهنگ‌سازی این برنامه‌ها در نظر گرفته شده بود، هنگام بررسی گزارش هنوز در مرحله آزمایش قرار داشت و زمان اجرای کامل آن مشخص نشده بود.

این نهاد نظارتی همچنین اعلام کرد FAA برآورد جامع و قابل اتکایی از هزینه چرخه عمر برنامه نوسازی تهیه نکرده است. برآورد مرحله نخست نوسازی سامانه‌ها حدود ۱۰٫۶ میلیارد دلار بود، اما هزینه‌های مربوط به دولت و بخش عمده هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری را شامل نمی‌شد. برای مرحله دوم نیز حدود ۱۰٫۲ میلیارد دلار هزینه پیش‌بینی شده بود، بی‌آنکه زمان‌بندی اجرای آن مشخص شده باشد.

نکته مهم‌تر، تصمیم مدیریتی FAA در اوت ۲۰۲۵ است. مدیر این سازمان با صدور معافیتی فراگیر، برنامه نوسازی را از تقریباً تمام الزامات نظام معمول مدیریت خرید و تدارکات FAA مستثنا کرد تا روند اجرا شتاب بگیرد.

GAO ضمن تأکید بر ضرورت سرعت‌بخشیدن به نوسازی، هشدار داد که کنار گذاشتن الزامات مهم مدیریت پروژه، بدون برآورد معتبر هزینه و برنامه زمان‌بندی یکپارچه، خطر افزایش هزینه‌ها، تأخیر و ضعف پاسخ‌گویی را بالا می‌برد.

این تصمیم صرفاً میراث دولت‌های گذشته نیست؛ تصمیمی مدیریتی در چارچوب برنامه‌ای است که دولت ترامپ مسئول اجرای آن است.

میلیاردها دلار بودجه؛ مسئله فقط پول نیست

کنگره در ژوئیه ۲۰۲۵ مجموعاً ۱۲٫۵ میلیارد دلار برای برنامه نوسازی زیرساخت‌های کنترل ترافیک هوایی و ساخت تأسیسات مرتبط اختصاص داد. از این مبلغ، ۹ میلیارد دلار برای نوسازی سامانه‌های کنترل ترافیک هوایی و ۳٫۵ میلیارد دلار برای ساخت و بهسازی تأسیسات در نظر گرفته شد.

گزارش GAO نشان می‌دهد برآورد هزینه اجرای بخش‌های مربوط به نوسازی سامانه‌ها در مرحله نخست، تا ژوئن ۲۰۲۶، به حدود ۱۰٫۶ میلیارد دلار رسیده بود؛ رقمی که به گفته این نهاد، همه هزینه‌های واقعی را دربرنمی‌گیرد. به این ترتیب، برآورد مرحله نخست از اعتبار ۹ میلیارد دلاری اختصاص‌یافته به نوسازی سامانه‌ها فراتر رفته بود و FAA برای تکمیل این مرحله نیز به منابع مالی بیشتری نیاز داشت.

هم‌زمان، دولت ترامپ پیش از وقوع حادثه نوامبر، در قالب درخواست ۳۰٫۱ میلیارد دلاری برای ارتقای زیرساخت‌های فرودگاهی و هوانوردی، خواستار ۱۰٫۱ میلیارد دلار برای بخش کنترل ترافیک هوایی شده بود. پس از اختلال سراسری، شان دافی درخواست کلی دولت برای نوسازی و ارتقای این زیرساخت‌ها را به ۵۰ میلیارد دلار افزایش داد.

این ارقام نشان می‌دهد نوسازی شبکه به منابع مالی قابل توجهی نیاز دارد؛ اما افزایش بودجه به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت نیست.

پرسش اصلی این است که هزینه‌ها بر چه مبنایی محاسبه می‌شوند، قراردادها چگونه مدیریت می‌شوند، پیمانکاران با چه معیارهایی ارزیابی می‌شوند و چه سازوکاری برای نظارت بر ایمنی مراحل اجرا وجود دارد.

در مورد پیشرفت تبدیل خطوط ارتباطی نیز باید میان آمارهای اعلام‌شده تفکیک قائل شد. شرکت L3Harris از تکمیل بیش از ۷۰ درصد عملیات برنامه‌ریزی‌شده تبدیل خطوط مسی به فیبر نوری خبر داده است. دافی نیز در کنفرانس خبری ۱۴ نوامبر رقم ۶۹ درصد را برای پیشرفت جایگزینی خطوط ارتباطی اعلام کرد. در نامه دولت به کنگره نیز رقم ۶۸ درصد ذکر شده است. این ارقام باید با توجه به زمان و مبنای محاسبه آن‌ها ارزیابی شوند و نباید بدون توضیح، معادل تکمیل نوسازی کل شبکه تلقی شوند.

معماری ارتباطی، تجهیزات، نرم‌افزار، مسیرهای پشتیبان و توانایی ادامه فعالیت هنگام بروز نقص، همگی در امنیت و پایداری سامانه نقش دارند. تبدیل کابل مسی به فیبر نوری، هرچند اقدامی ضروری است، به‌تنهایی جایگزین یک شبکه ارتباطی مدرن و مقاوم در برابر اختلال نمی‌شود.

اختلال‌های پیشین و مسئله نبود مسیرهای پشتیبان

حادثه نوامبر نخستین هشدار درباره آسیب‌پذیری شبکه ارتباطی هوانوردی آمریکا نبود.

در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶، اختلال در یک مدار ارتباطی مربوط به مرکز کنترل ترافیک هوایی فیلادلفیا، FAA را به استفاده از خط فیبر نوری پشتیبان واداشت. روز بعد، یک خط فیبر نوری پشتیبان در جریان عملیات عمرانی در نیوجرسی قطع شد. این اتفاق اختلال گسترده‌ای در پروازهای آمریکا ایجاد کرد و حدود ۹۵۰۰ پرواز در سراسر کشور با تأخیر یا لغو روبه‌رو شدند.

برایان بدفورد، مدیر FAA، در واکنش به آن حادثه، بر ضعف زیرساخت‌های ارتباطی و نبود افزونگی و مسیرهای جایگزین کافی تأکید کرده بود.

این حادثه با اختلال نوامبر از نظر علت فنی یکسان نبود؛ اما هر دو، آسیب‌پذیری شبکه و اهمیت وجود مسیرهای پشتیبان قابل اتکا را آشکار کردند.

وقتی یک اختلال ارتباطی می‌تواند مسیر جایگزین را نیز از کار بیندازد، یا نقص یک روتر در یک مرکز دورافتاده بر عملکرد بخش بزرگی از شبکه اثر بگذارد، مسئله فقط قدمت تجهیزات نیست. دولت باید توضیح دهد چه اقداماتی برای افزایش تاب‌آوری شبکه، تقویت مسیرهای پشتیبان و جلوگیری از گسترش اختلال‌های مشابه انجام داده است.

احتمال حمله سایبری؛ نه ادعا، نه موضوعی قابل چشم‌پوشی

شبکه کنترل ترافیک هوایی فقط یک زیرساخت فنی نیست؛ بخشی از زیرساخت حیاتی و امنیت ملی آمریکاست. به همین دلیل، بررسی اختلال اخیر باید احتمال دسترسی غیرمجاز، دست‌کاری تجهیزات یا نرم‌افزار و حمله سایبری را نیز در نظر بگیرد.

مقام‌های آمریکایی در اظهارات اولیه خود اعلام کردند که شواهدی از حمله سایبری یا دخالت یک عامل هوش مصنوعی به دست نیامده است؛ بااین‌حال، احتمال‌های امنیتی را به‌طور قطعی رد نکردند. مارک‌وین مولین، وزیر امنیت داخلی، گفت بررسی‌ها با همکاری نهادهای مربوط ادامه دارد و آژانس امنیت ملی نیز در این روند مشارکت می‌کند.

هیچ مدرک معتبری در دست نیست که این اختلال را به دولت، سازمان یا بازیگر مشخصی نسبت دهد. بنابراین، طرح احتمال خرابکاری نباید به اتهام‌زنی یا گمانه‌پردازی تبدیل شود.

آنچه باید روشن شود این است که آیا سوابق دسترسی کاربران، تغییرات نرم‌افزاری، گزارش‌های ثبت وقایع شبکه و احتمال مداخله داخلی یا خارجی بررسی شده‌اند و نتیجه نهایی این بررسی‌ها چه زمانی منتشر خواهد شد.

نه می‌توان بدون سند از خرابکاری سخن گفت و نه می‌توان با یک توضیح اولیه، پرونده را بسته تلقی کرد. امنیت زیرساخت‌های حیاتی به تحقیقی شفاف، مستقل و مبتنی بر شواهد نیاز دارد.

مسئولیت دولت؛ فراتر از معرفی مقصر

اگر تحقیقات نشان دهد پیمانکار در اجرای عملیات خطا کرده است، باید درباره عملکرد خود پاسخ‌گو باشد. اگر نقص تجهیزات یا طراحی شبکه علت حادثه بوده، مسئولیت فنی آن باید مشخص شود. و اگر ضعف نظارت یا تصمیم‌های مدیریتی در گسترش اختلال نقش داشته‌اند، مقام‌های دولتی نیز باید پاسخ دهند.

دولت نمی‌تواند مسئولیت انتخاب پیمانکار، تأیید عملیات، ارزیابی خطر و نظارت بر اجرای پروژه را به یک شرکت خصوصی واگذار کند و هنگام بروز بحران، خود را از پاسخ‌گویی کنار بکشد. مسئولیت نهایی حفاظت از امنیت عمومی و نظارت بر زیرساخت‌های حیاتی بر عهده نهادهای دولتی است.

دولت ترامپ نمی‌تواند برنامه نوسازی را با وعده سرعت و تحول معرفی کند، اما هنگام بروز اختلال، همه مشکلات را به فرسودگی تاریخی تجهیزات یا عملکرد پیمانکاران نسبت دهد. سرعت اجرای پروژه زمانی ارزشمند است که با نظارت مؤثر، ارزیابی خطر و رعایت استانداردهای ایمنی همراه باشد.

کنگره باید درباره قراردادها، هزینه‌ها، معافیت‌های مدیریتی، وضعیت سامانه‌های پشتیبان و اجرای توصیه‌های GAO تحقیق کند. وزارت حمل‌ونقل و FAA نیز باید نتایج بررسی فنی و امنیتی حادثه را منتشر کنند. شرکت L3Harris باید درباره نقش خود و عملیات انجام‌شده پاسخ‌گو باشد و یافته‌های تحقیق باید امکان ارزیابی مستقل را فراهم کند.

این پرونده نباید به جدال تبلیغاتی دولت و مخالفان سیاسی آن تبدیل شود. موضوع، امنیت مسافران و اعتماد عمومی به نهادی است که مسئولیت مدیریت آسمان آمریکا را بر عهده دارد.

فرسودگی زیرساخت‌ها میراث چند دهه است؛ اما مدیریت نوسازی، نظارت بر پیمانکاران و حفاظت از امنیت عمومی، مسئولیت دولت امروز است. آبروی آمریکا با انکار ضعف‌ها یا معرفی شتاب‌زده مقصر حفظ نمی‌شود؛ با شفافیت، اصلاح خطاها و پاسخ‌گویی مسئولان حفظ می‌شود.

هیچ رئیس‌جمهوری مالک دولت نیست و هیچ دولتی حق ندارد امنیت مردم را به میدان آزمون‌وخطای مدیریتی تبدیل کند. معیار قضاوت درباره هر دولت، نه وعده‌های سیاسی و نه تصویری است که از قدرت خود ارائه می‌دهد؛ معیار، توانایی آن در حفظ جان انسان‌ها و پاسخ‌گویی در برابر حقیقت است.